CIEKAWOŚĆ – PIERWSZY STOPIEŃ DO… FILOZOFII

Mariusz Orłowski

CIEKAWOŚĆ – PIERWSZY STOPIEŃ DO… FILOZOFII

Pochwała ciekawości to tytuł podręcznika do edukacji filozoficznej w szkołach ponadgimnazjalnych autorstwa Jacka Wojtysiaka, wykładającego m.in. dydaktykę filozofii profesora KUL. Książka ukazała się w 2003 r. nakładem Społecznego Instytutu Wydawniczego „Znak”.

Czym Pochwała ciekawości różni się od innych, nawiasem mówiąc, niewielu na rodzimym rynku, podręczników do filozofii? O oryginalności książki decyduje przede wszystkim jej konstrukcja, która sprawia, że podręcznik ma charakter wielofunkcyjny. W zależności od aktualnych potrzeb ucznia i nauczyciela, książkę J. Wojtysiaka można traktować jako zachętę do filozofii, podręcznik do tzw. wprowadzenia do filozofii, słownik podstawowych pojęć i problemów filozoficznych lub antologię tekstów klasyków filozofii. Pochwała ciekawości – jak słusznie zauważa w przedmowie do książki Michał Bardel – nie powiela chybionego dla ponadgimnazjalnej dydaktyki filozoficznej ujęcia historycznego, nie jest kolejnym zarysem historii filozofii. Uniknięcie takiego błędu stało się możliwe prawdopodobnie dlatego, że autor podręcznika jest nie tylko pracownikiem naukowym wyższej uczelni, ale przez kilka lat uczył filozofii również w liceum.

Układ treści podręcznika został podporządkowany w tym wypadku kluczowym problemom podejmowanym przez główne działy filozofii. Kolejne rozdziały książki Pochwała ciekawości zostały poświęcone najważniejszym dyscyplinom filozoficznym: metafizyce (ontologii), epistemologii (teorii poznania) i aksjologii (teorii wartości), a poprzedza je wprowadzenie pt. Mądrość, w którym autor wyjaśnia, czym jest filozofia oraz dokonuje systematyzacji filozoficznych pytań, tradycji, metod poznania i dyscyplin.

Każdy z trzech głównych rozdziałów książki składa się z pięciu podrozdziałów. I tak w rozdziale pierwszym – Metafizyka, czyli co jest – odnajdziemy podrozdziały poświęcone kolejno zagadnieniom: nicości i bytu, wielości i jedności, Boga, uniwersaliów i konkretów, możliwości i faktyczności. W rozdziale drugim – Epistemologia, czyli co wiadomo – J. Wojtysiak podejmuje problemy takie, jak: doświadczenie i wiedza, wątpienie i pewność, umysł, intencjonalność, prawda. Natomiast w rozdziale trzecim – Aksjologia, czyli co warto – autor koncentruje swą uwagę na wartościach takich, jak: godność, wolność, dobro (i zło jako opozycja wobec dobra), piękno oraz sens życia.

Wszystkie podrozdziały posiadają identyczną strukturę. Rozpoczynają się krótkim zagajeniem, które ma na celu zaintrygowanie i zainspirowanie czytelnika do dalszych rozważań danego problemu. Następująca po nim Próba namysłu jest najczęściej esejem (jednorazowo przybiera formę parodii debaty filozoficznej), który służy pogłębieniu tematu rozważań. Następnie czytelnik zostaje odesłany do tekstu źródłowego, zamieszczonego w aneksie Z dziedzictwa myśli. Zadaniem zamieszczonych tu fragmentów słynnych tekstów filozoficznych jest przybliżenie czytelnikowi sposobu, w jaki z prezentowanym problemem radzili sobie najwięksi europejscy myśliciele. Każdy z tekstów poprzedza krótka nota biograficzna na temat jego autora, a zamykają zestawy pytań i zadań.

W kolejnej części, zatytułowanej Podstawowe pojęcia i poglądy, autor podręcznika dokonuje wyjaśnienia najważniejszych terminów i prezentuje główne stanowiska filozoficzne związane z omawianym problemem. Następnie szczypta logiki w części Zanim rozstrzygniesz i wreszcie, zamykająca każdy podrozdział, część pt. Bez komentarza, ukazująca odbicie problemów filozoficznych w literaturze (jest to najczęściej wiersz lub fragment prozy).

Uzupełnienie całości stanowią, korespondujące z tematyką danego podrozdziału, reprodukcje obrazów (szkoda, że wyłącznie czarno-białe), humorystyczne rysunki Marii Makuch oraz portrety i fotografie słynnych myślicieli.

Na uwagę zasługuje fakt, iż książka J. Wojtysiaka została wysoko oceniona przez recenzujących ją wybitnych filozofów. Zdaniem W. Stróżewskiego, autor Pochwały ciekawości w komunikatywny sposób, dostarczając czytelnikowi wiedzy o wszystkich dziedzinach filozofii, prezentuje omawiane problemy w różnym świetle i ukazuje możliwość różnorodnych ich rozwiązań, nie ograniczając się do jednej szkoły filozoficznej. W poszukiwaniu odpowiedzi na postawione pytania J. Wojtysiak odwołuje się do rozmaitych tradycji: filozoficznych i religijnych (chrześcijańskich i niechrześcijańskich). Widać to chociażby na przykładzie podejścia do problemu ludzkiego cierpienia. Szukając wyjaśnienia i uzasadnienia jego istnienia w świecie, autor odwołuje się kolejno do poglądów europejskich filozofów: Seneki, św. Augustyna, św. Tomasza, Leibniza, Schopenhauera, religii Dalekiego Wschodu (buddyzm) oraz religii biblijnych (judaizm i chrześcijaństwo). Na zakończenie swego wywodu stwierdza, że poczucia sensu cierpienia i nadziei na wyzwolenie nie muszą być pozbawieni również ateiści, gdyż problem cierpienia sprowadza się do dwóch biegunów: „pozytywnego bieguna akceptacji albo negatywnego bieguna odrzucenia”.

Wszechstronność prezentacji omawianych przez J. Wojtysiaka zagadnień, z którymi boryka się filozofia, przedstawianie problemów z różnych punktów widzenia i ukazywanie różnych możliwości ich rozwiązania – to cechy charakterystyczne całego podręcznika Pochwała ciekawości. Trudno w takich okolicznościach nie przyznać racji T. Gadaczowi, który stwierdza w swej recenzji, iż książka J. Wojtysiaka, rzetelnie przekazując wiedzę, jest jednocześnie świadectwem naukowej pasji jej autora.

Do zalet publikacji z całą pewnością zaliczyć wypada również problemowy układ treści, zamieszczenie tekstów źródłowych oraz pytań ułatwiających ich analizę. Wszystko to sprawia, że podręcznik Pochwała ciekawości spełnia standardy dydaktyki XXI wieku – jest na wskroś nowoczesny, a jednocześnie przyjazny dla czytelnika. Służyć może jako pomoc dydaktyczna w edukacji filozoficznej prowadzonej zarówno w ramach odrębnego przedmiotu, jak i ścieżki edukacyjnej. Z całą odpowiedzialnością można polecić go również jako pomoc w pogłębianiu zagadnień poruszanych na lekcjach języka polskiego, historii i wiedzy o kulturze.

Jacek Wojtysiak, Filozofia. Pochwała ciekawości, Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, Kraków 2003, ss. 296.

Pierwodruk: „Ad Rem. Pismo WODN w Lublinie” 2005, nr 6, ss. 35-37.

Możliwość komentowania jest wyłączona.