PEDAGOGIKA KULTURY, CZYLI JAK RATOWAĆ ZAGROŻONE WARTOŚCI HUMANISTYCZNE

Mariusz Orłowski

PEDAGOGIKA KULTURY, CZYLI JAK RATOWAĆ ZAGROŻONE WARTOŚCI HUMANISTYCZNE

Kultura – to pojęcie wieloznaczne. Różnorodność jej określeń wynika zarówno z odmiennych punktów widzenia przyjmowanych przez różne szkoły i dyscypliny naukowe, jak i z rzeczywistych przemian, którym podlegała w ciągu wieków.

/Janusz Gajda/

Pedagogika kultury. Historyczne osiągnięcia, współczesne kontrowersje wokół edukacji kulturalnej, perspektywy rozwoju – to pełny tytuł książki, która została wydana pod redakcją Janusza Gajdy nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w 1998 roku, a dzisiaj zaliczana jest już do kanonu publikacji z zakresu pedagogiki kultury. Jak pisze we wprowadzeniu redaktor publikacji, jest ona „plonem dwu konferencji naukowych zorganizowanych przez Zakład Teorii Upowszechniania Kultury Instytutu Pedagogiki UMCS w Lublinie we współdziałaniu z Lubelskim Oddziałem Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego i pod patronatem Komitetu Nauk Pedagogicznych PAN. Pierwsza, zatytułowana „O powrót do pedagogiki kultury”, miała miejsce w grudniu 1995 r. w Dęblinie w Wyższej Szkole Oficerskiej Sił Powietrznych, a Zakład Dydaktyki był jej współorganizatorem i wydawcą materiałów pokonferencyjnych – Pedagogika kultury a edukacja kulturalna. Rozwój historyczny, aktualność, perspektywy (Lublin-Dęblin 1996, s. 395). Druga, „Pedagogika kultury – aktualności i perspektywy”, odbyła się w Lublinie 26-27 czerwca 1997, przy współudziale Ośrodka Brama Grodzka – Teatr NN i w jego siedzibie (s. 5). Te dwie konferencje, których owocem jest interesująca nas publikacja, to po kilkudziesięciu latach pierwsze na tak wielką skalę debaty naukowe w Polsce, których przedmiotem stał się dorobek historyczny, teraźniejszość i perspektywy rozwoju pedagogiki kultury. Animatorem i spiritus movens całego przedsięwzięcia był ówczesny kierownik Zakładu Teorii Upowszechniania Kultury UMCS – prof. J. Gajda, który w całej swej twórczości naukowej wykazuje niezmienną wierność ideom pedagogiki kultury, sformułowanym na polskim gruncie przez takich autorów, jak Bogdan Nawroczyński, Sergiusz Hessen czy Bogdan Suchodolski.

J. Gajda to wychowanek tzw. warszawskiej szkoły naukowej Bogdana Suchodolskiego i Ireny Wojnar, rozwijającej problematykę wychowania przez sztukę. Należy podkreślić, że cechą charakterystyczną polskiej koncepcji wychowania przez sztukę jest jej ścisły związek z kulturą oraz eksponowanie jej aspektu edukacyjnego. Zainteresowania J. Gajdy zagadnieniami dotyczącymi wychowania literackiego za pośrednictwem telewizji zaowocowały rozprawą doktorską, która została wydana drukiem pt. Telewizja w kształceniu kultury literackiej uczniów (Warszawa 1979). Kolejne publikacje określiły krąg zainteresowań badawczych autora i aktualnie twórczość naukowa J. Gajdy zaliczana jest do jednego z nurtów kontynuujących idee pedagogiki kultury, a koncentruje się wokół zagadnień związanych z rolą środków masowego przekazu w edukacji i upowszechnianiu kultury oraz animacją kulturalną. W pracach, takich, jak: Telewizja a upowszechnianie kultury (Warszawa 1982), Telewizja, młodzież, kultura (Warszawa 1987) czy Edukacja bez granic. O środkach masowego przekazu (Lublin 1992) powyższe procesy ujmuje on w aspekcie szeroko pojmowanej kultury, wskazując na jej rolę osobowotwórczą. J. Gajda wiele uwagi poświęcał również problematyce wartości w życiu człowieka, podkreślając, że pedagogika kultury z natury swojej jest pedagogiką wartości. Wyrazem tych ostatnich zainteresowań autora są publikacje książkowe, takie jak: Oblicza miłości (Warszawa 1993), Wychowywać do prawdy? (Lublin 1995), Wartości w życiu człowieka – prawda, miłość, samotność (Lublin 1997) czy Honor, godność, człowieczeństwo (Lublin 2000).

Zdaniem J. Gajdy „skomplikowana współczesność z jej nieprzejrzystą rzeczywistością, pełną wieloznaczności i wielorakich zagrożeń spowodowanych głębokim kryzysem cywilizacji oraz próbami wyjścia z tej sytuacji, sprzyja powrotowi do idei pedagogiki kultury i domaga się jednocześnie krytycznej oceny jej historycznego dorobku i współczesnej wykładni założeń filozoficznych i metodologicznych” (s. 5). Wśród autorów referatów, którzy podjęli się tego zadania, znalazło się wielu znanych polskich pedagogów, kulturoznawców i filozofów, a składające się na publikację artykuły zostały zgrupowane w czterech częściach.

W części pierwszej – „Historia, współczesność i perspektywy pedagogiki kultury. Próba oceny i kontrowersje” – zebranych zostało dziesięć wystąpień prezentujących historię i perspektywy rozwoju tego kierunku myśli pedagogicznej.

Część druga – „Kultura i wartości podstawą pedagogiki. Spory wokół nich” – stanowi zestaw dwunastu referatów dotyczących m.in. zagrożeń związanych z kryzysem w kulturze i ambiwalencją w dziedzinie wartości oraz wskazuje na pedagogiczne implikacje tego typu zjawisk.

Część trzecia – „Metodologia pedagogiki kultury – jej trwałe podstawy i dalszy rozwój” – zawiera siedem tekstów poświęconych zagadnieniom związanym z metodologią pedagogiki kultury.

Ostatnią część książki – „Człowiek w kulturze i edukacji” – poświęcono omówieniom, polemikom i relacjom.

Publikację zamykają refleksje podsumowujące, w których redaktor tomu formułuje cztery istotne wnioski:

Po pierwsze, podkreśla on, że pomimo niejednorodności kierunku, jakim jest pedagogika kultury, nikt z biorących udział w obydwu konferencjach nie kwestionował trwałego dorobku naukowego klasyków tego nurtu, którzy w obcowaniu z dobrami kultury upatrywali możliwości duchowego rozwoju człowieka.

Po drugie, stwierdza, że podobnie rzecz się ma z wypracowaną przez prekursorów pedagogiki kultury metodologią nauk humanistycznych, która, przeciwstawiając się jednostronności psychologizmu i socjologizmu pedagogicznego oraz pozytywistycznemu modelowi poznania, wskazała na odrębność humanistyki. Podwaliny nowej metodologii w naukach humanistycznych stworzył Wilhelm Dilthey przez wprowadzenie kategorii „rozumienia”, która współcześnie niekwestionowana potwierdza swą obecność m.in. w hermeneutyce pedagogicznej i owocuje przewagą metod jakościowych.

Po trzecie, kontynuacji idei pedagogiki kultury dopatruje się J. Gajda w takich nurtach, jak pedagogika humanistyczna i pedagogika personalistyczna oraz rodzących się subdyscyplinach pedagogicznych, jak pedagogika twórczości, pedagogika wartości czy pedagogika zabawy.

Po czwarte, J. Gajda wskazuje na ogromne perspektywy rozwoju podstawowych kategorii pedagogiki kultury, z jednej strony ze względu na dokonujące się we współczesnym świecie pozytywne przemiany związane ze wzrostem rangi m.in. wartości takich, jak: wolność, solidarność, tolerancja czy ekumenizm, a z drugiej strony – poważne zagrożenia związane ze wzrostem fanatyzmów, agresji i przemocy, lokalnymi konfliktami zbrojnymi, eksplozją demograficzną itp. Gdy dodamy do tego wielką przepaść pomiędzy postępem cywilizacji a rozwojem kultury duchowej, wszystko to stawia przed pedagogiką kultury wyzwania bardzo trudne, lecz jednocześnie konieczne do podjęcia. Nierozstrzygnięty – zdaniem J. Gajdy – pozostaje jedynie problem, „czy wobec owych skomplikowań, sprzeczności, nadziei i zagrożeń oraz ewolucji kultury, zmuszających do stawiania nowych zadań edukacyjnych, nie jest bardziej wskazane używanie terminu neopedagogika kultury dla oddzielenia nurtu historycznego od jego współczesnego i przyszłościowego rozwoju, uwzględniającego realia rzeczywistości” (s. 391).

Chociaż największy rozkwit pedagogiki kultury przypada na cztery pierwsze dziesięciolecia XX wieku i po II wojnie światowej nurt ten stracił wiele ze swego blasku na rzecz innych koncepcji wychowania, a w krajach byłego bloku socjalistycznego był wręcz oficjalnie krytykowany, a nawet potępiany, to jednak stymulował teorię i praktykę edukacyjną, a także trwał w postaci pedagogiki humanistycznej i personalistycznej. S. Wołoszyn pod koniec ubiegłego stulecia pisał: „Wielki nurt pedagogiki kultury z pierwszych dziesięcioleci naszego wieku, nurt pedagogiki humanistycznej, znajduje swoją twórczą kontynuację w końcu naszego stulecia w narastającym ruchu – tak w skali świata, jak i u nas – edukacji kulturalnej w wymiarze nie tylko szkolnym, lecz i poszkolnym – w wymiarze całego życia człowieka” (Nauki o wychowaniu w Polsce w XX wieku, s. 79).

Publikacja Pedagogika kultury pod redakcją J. Gajdy jest namacalnym dowodem na to, że problematyką edukacji kulturalnej zajmuje się coraz większa liczba instytucji i placówek naukowo-badawczych w naszym kraju.

Janusz Gajda (red.), Pedagogika kultury. Historyczne osiągnięcia, współczesne kontrowersje wokół edukacji kulturalnej, perspektywy rozwoju, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1998, ss. 395.

Pierwodruk: „Scriptores Scholarum” 1999, nr 4 (25), ss. 91-95.

Możliwość komentowania jest wyłączona.